Michał Czerniak 
Uczestnik Powstania Warszawskiego 
Działacz społeczny na rzecz ludzi niepełnosprawnych 

W 55. rocznicę Powstania 
(wspomnienia uczestnika)[Michała Czerniaka – „Longina”] 

Na tydzień przed Powstaniem Warszawskim powiedziałem mojemu ojcu, że otrzymałem rozkaz nocowania na lewym brzegu Wisły, najlepiej gdzieś w okolicy Śródmieścia. Jego reakcja była gwałtowna: „Czego się Tobie, gówniarzu, zachciewa? Powstania?”. 
Tu muszę wyjaśnić, że należałem do drużyny Zawiszackiej Szarych Szeregów (harcerstwo w konspiracji). Ja i chłopcy prowadzonego przeze mnie patrolu mieszkaliśmy na Saskiej Kępie. Od tygodnia pełniliśmy całodobowe dyżury w ramach drużyny służbowej przy harcmistrzu ppor. „Gozdalu”, czyli „Kuropatwie” (Przemysław Górecki), w okresie Powstania komendancie Służby Pomocniczej. Jego lokal konspiracyjny znajdował się przy ul. Brackiej 5, stąd konieczność naszego spędzania nocy w tej dzielnicy. 
W kilka godzin po opisanej rozmowie z ojcem zostałem przez niego wezwany. Powiedział mi krótko, że mogę się przygotować, że mam nocować u mojej ciotki przy ul. Górskiego 3 i tam mam zostawić swój tornister. Widocznie po naradzie z dziadkiem (obaj brali udział w Powstaniu Wielkopolskim) i matką doszli do wniosku, że mimo mojego wieku (16 lat) i faktu, że jestem jedynakiem, powinienem ich zezwolenie uzyskać. 
Przeżyłem w powstańczej Warszawie całe 63 dni, do dnia kapitulacji, następne dwa dni do chwili rozwiązania naszego oddziału i jeszcze 14 dni w Grupie Transportowej PCK. W okresie tym sam lub w kilku przebiegałem setki razy pod ostrzałem różne ulice zaopatrzone lub nie w osłaniające barykady, przenosiłem meldunki w ramach naszej organizacji, jednostek wojskowych lub cywilnych organów władzy, współdziałałem w organizowaniu Poczty Polowej i później, aż do ostatnich dni, pełniłem m.in. obowiązki listonosza. Było gaszenie pożarów, wyprawa na Żoliborz i Marymont, trwająca trzy dni, dwukrotne wyprawy na Górny Czerniaków we wrześniu (w ramach przepustki z przyjacielem do jego matki). Trafiły się prace saperskie, jak umacnianie pozycji na pierwszej linii, czy drążenie wykopu pod stanowiska nieprzyjacielskie. Obserwowałem z wysokich budynków to, co działo się na prawym brzegu Wisły, pełniłem służbę wartowniczą. Jadałem biednie, jak wszyscy, czasami przez dzień lub dwa musiał wystarczyć cukier. Oprócz tego było służenie do mszy św. kapelanowi, kominki harcerskie wspólne z harcerkami, przeszkolenie strzeleckie. 
Po kapitulacji dyżurowaliśmy przy punktach wychodzenia z miasta. Spotkałem się z żołnierzami Kompanii Wartowniczej AK pozostawionej do pilnowania porządku, wyprowadzaliśmy z ruin ludzi w podeszłym wieku, którzy sami nie mieli odwagi wyruszać w nieznane. Podczas ładowania dobytku szpitali powstańczych obserwowałem podpalanie przez wojska niemieckie sąsiednich budynków. Potem, po przewiezieniu nas do Piastowa, gdzie w zabudowaniach Fabryki Gum i Akumulatorów „TUDOR” ulokowano wiele takich szpitali, pomagałem w przygotowaniu sal do potrzeb medycznych, doprowadzałem m.in. i tych starców i staruszki, których nie tak dawno wyprowadzaliśmy z gruzów, do kąpieli i odwszalni. Byłem też noszowym (salowym) w olbrzymiej sali chirurgii kobiecej, a później i grabarzem. 
Dlaczego wyliczam to wszystko, czego doznałem w czasie Powstania? Po to, żeby uzasadnić moją możliwość oceniania etosu i tragedii ówczesnych mieszkańców Warszawy. Moją wiedzę wzbogaciły książki, wspomnienia i relacje, a także opowiadania ludzi, z którymi mnie później zetknął los. 
Impulsem do napisania tego artykułu było wydarzenie związane z 50. rocznicą wybuchu Powstania. Na spotkaniu w Muzeum Tyflologicznym Biblioteki Centralnej PZN opowiadałem o tym wydarzeniu, co było urozmaicone śpiewem kilkorga uczestników tegoż Powstania. W pewnym momencie rozległ się podniesiony głos: „Ci, którzy wywołali powstanie, to mordercy!”. 
No tak! Tej pani nie ma się co dziwić! Przeżyła obrzucenie przez Niemców granatami piwnicy zapełnionej cywilami. Ona przeżyła, a jej najbliżsi? 
Los cywilnej ludności Warszawy był tragiczny. Z jednej strony euforia na widok powstańców w każdej z dzielnic, zamieniana w czyn na terenach znajdujących się w rękach polskich. Obserwowałem, z jakim zapałem budowali barykady, najpierw byle jakie, później mocne i niepalne. Widziałem współudział ludzi w gaszeniu pożarów, odgruzowaniu i ratowaniu zasypanych, setki przebitych przejść w ścianach piwnic lub parterów sąsiadujących budynków, przekopów pod ostrzeliwanymi ciągle ulicami. Organizowane były kuchnie gotujące strawę dla wszystkich potrzebujących i wiele innych objawów ludzkiej solidarności! 
W Warszawie prawobrzeżnej, po kilku dniach nieudanych działań powstańczych, mieszkańcy się bali. Bali się nawet wpuścić czasami żołnierza bez broni na dach swojego wysokiego budynku, z którego można by obserwować, co się dzieje na lewym brzegu Wisły. Wymawiano chęć dzikiego przechowywania już zdemobilizowanych plutonów: „Jeżeli obława niemiecka będzie się zbliżała do naszego domu, sami wyjdziemy im powiedzieć, że u nas się chowacie!”. Tragiczne to rozterki, choć w tej części miasta jeszcze nikt nie słyszał o masakrach na Woli, Mokotowie, o gehennie Ochoty. Na tak zwanej „ziemi niczyjej” mieszkańcy barykadowali się w domach, by nie padł nawet cień podejrzenia, że są u nich powstańcy. Więc czy możemy o tym nie pamiętać? Czy jednak mamy zrzucać na władze Podziemnego Państwa Polskiego i dowództwo powstania odpowiedzialność za mordy? 
Podczas moich przeżyć powstaniowych z okresu pracy w Grupie Transportowej PCK oraz w szpitalu, jak i z relacji z lat późniejszych, nie zetknąłem się z takim zarzutem. 
Oceniając Powstanie Warszawskie i jego skutki, musimy brać pod uwagę fakt, że to nie Polska napadła na III Rzeszę Niemiecką, lecz odwrotnie. Że nikt nie miał pretensji do Dowództwa Obrony Warszawy z roku 1939 za to, że zginęło 25 tysięcy cywilów i 50 tysięcy zostało rannych. Że do czasu Powstania w Getcie Warszawskim dziwiliśmy się Żydom, że tak bez oporu dają się wyprowadzać do miejsc kaźni. Że o obrońcach Stalingradu do dziś jest głośno, ale nic nie mówi się o stratach ludności. A aspekty wojskowe? Co Niemcy urządziliby warszawiakom w następnych dniach sierpnia za niestawienie się 100 tysięcy ludzi do kopania okopów? Dla kogo przygotowywali od początku 1944 roku 400 tysięcy miejsc w obozach koncentracyjnych? Jak Sowieci potraktowaliby młodzież, która „stała z bronią u nogi”? 
Tak się dziwnie składało, że w sierpniu 1944 jedna z armii alianckich zmieniła kierunek natarcia i ruszyła do Paryża na wieść, że wybuchło w nim powstanie. Armia Radziecka też skierowała się do Pragi w Czechach na wiadomość o ruchawce zbrojnej w tym mieście. A nad Wisłą Armia Czerwona, mimo osiągniętej pod koniec sierpnia gotowości, nie ruszyła. Powstanie nie otrzymało ochrony powietrznej radzieckich myśliwców. Także do połowy września 1944 roku władze radzieckie nie chciały udostępnić swoich lotnisk do lądowania samolotów alianckich dostarczających powstaniu broń i zaopatrzenie. 
Mimo tych wszystkich argumentów my, zaliczani do kombatantów, starając się o kolejne odznaczenia i wspominając heroizm walczących, pamiętajmy o tej hekatombie ofiar cywilów. My świadomie i na ochotnika nadstawialiśmy karku, a Oni...? Może są wśród nich i nasi rodzice, których nie wszyscy, tak jak ja, mogli zapytać o zgodę? 
S. Michał Czerniak – „Longin” 
Pochodnia, sierpień 1999 

Musimy łamać bariery 
Andrzej Szymański 

Mgr inż. Michał Czerniak, 77-letni warszawiak z Grochowa (żonaty, dwoje dorosłych dzieci), został jednym z ubiegłorocznych laureatów konkursu „Człowiek bez barier” (pisaliśmy o tej uroczystości w poprzedniej „Pochodni”). Pan Michał to człowiek skromny, o wielkiej wiedzy inżynierskiej. Od 15 lat, od kiedy to całkowicie przestał widzieć, uporczywie walczy o likwidowanie barier architektonicznych, ulicznych, budowlanych, które utrudniają poruszanie się w miastach setkom tysięcy niepełnosprawnych, nie tylko tym pozbawionym wzroku. Z jego inicjatywy powołano przy warszawskim okręgu PZN grupę „Widziane z chodnika”. 
Z Michałem Czerniakiem, laureatem konkursu, rozmawia Andrzej Szymański. 

Andrzej Szymański – Jakim pozostał w pańskiej pamięci Grochów sprzed 70 lat? 
Michał Czerniak – To była dzielnica peryferyjna, bez ulic i chodników. Mieszkałem przy ulicy Igańskiej i do szkoły na Kordeckiego brnąłem polną drogą w piasku. 

– Jako 16-letni chłopak brał Pan udział w Powstaniu Warszawskim... 
– Od września 1943 roku należałem do „Szarych Szeregów”, do tzw. „Zawiszaków” – najmłodszej grupy. Najstarsi byli w grupach szturmowych, czyli w batalionach „Zośka”, „Parasol”, „Wigry”. Moim dowódcą w Śródmieściu był podporucznik harcmistrz – Przemysław Górecki („Kuropatwa”). W ostatnim dniu Powstania rozkazem nr 35 otrzymałem wraz z kolegami harcerzami Krzyż Walecznych od dowódcy Powstania „Montera”. 

– Przychodzi nowa władza, nowe porządki, ale uczyć się trzeba... 
– Tak. Toteż ukończyłem liceum im. Powstańców Warszawy na Grochowie. W roku 1947 rozpocząłem studia na Wydziale Budownictwa Lądowego Politechniki Warszawskiej. Zostałem inżynierem. W 1952 roku nie dopuszczono mnie na studia magisterskie. Ukończyłem je dopiero po 25 latach, studiując zaocznie na Politechnice Poznańskiej. Oczywiście pracowałem zawodowo na budowach w różnych miastach, a potem w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk. 

– Po 1945 roku nie zerwał Pan z harcerstwem? 
– Doświadczenia z niecałego roku konspiracyjnego harcerstwa zaowocowały na krótko po wojnie. Zorganizowałem drużynę przy gimnazjum im. Adama Mickiewicza na Saskiej Kępie, tam gdzie mieszkałem. W 1948 roku  jeszcze prowadziłem zajęcia z harcerzami. Rok później zrezygnowałem. Nacisk polityczny władz komunistycznych był nie do zniesienia. 

– I wtedy zabrał się Pan za czynne uprawianie lekkiej atletyki? 
– Trafiłem do klubu „Spójnia” na Żoliborzu. Tam byli znakomici sportowcy: Sidło, Sosgórnik, Makomaski, Hopferowie... Biegałem 3 i 5 km, ale nie czułem się zbyt dobrze na tych dystansach. A tak naprawdę wziąłem się za sport, by podnieść tężyznę fizyczną i nie zachorować na gruźlicę, która wtedy atakowała wycieńczoną warunkami okupacji młodzież. 

– Kiedy zaczęły się Pana problemy ze wzrokiem? 
– Urodziłem się jako 8-miesięczny wcześniak, przebywałem pod namiotem tlenowym. Miałem zdecydowanie słabsze prawe oko i od 1941 roku chodziłem w okularach. W 1957 roku podczas podnoszenia sztangi na treningu odkleiła mi się siatkówka w jednym oku. Ponad 20 lat posługiwałem się jednym okiem. Dzisiaj praktycznie mam resztki poczucia światła. 

– W 1990 roku zostaje Pan wybrany na przewodniczącego warszawskiego koła Śródmieście i pełni Pan tę funkcję przez 9 lat. 
– Na początku nie wiedziałem, jak zachować się w nowym dla mnie otoczeniu. A chciałem coś zmienić, ruszyć te skostniałe struktury. Nie czekać, aż niewidomy zastuka do biura, ale wychodzić do tych starszych, często zagubionych i biednych ludzi z pomocą. Sporo nauczyła mnie pani Maria Miłkowska, choć moje metody pracy były nieco inne. Chwalę też sobie kontakt ze Zdzisławem Sileckim. Obydwoje są już,niestety, „Po Tamtej Stronie”. 

– A skąd się wziął pomysł na powołanie w 1991 roku przy okręgu grupy „Widziane z chodnika”? 
– Może spowodowała tę decyzję moja wiedza techniczna, a może doświadczenia z pierwszych dwóch lat po utracie wzroku poruszania się bez laski? A to wpadłem w jakiś wykop, zderzyłem się ze znakiem drogowym, staranowałem samochód nieprawidłowo zaparkowany na chodniku. Początkowo szukałem różnych prostych rozwiązań, jak choćby uruchamianie sygnalizacji dźwiękowej. Ówczesny burmistrz Śródmieścia wysupłał trochę pieniędzy. Zacząłem szukać akustyków, by ustalili odpowiedni poziom decybeli, nie przeszkadzający mieszkańcom. Wtedy to nie wyszło, już nie pamiętam z jakich powodów. Dopiero dziś widzimy te efekty – coraz więcej oznakowanych głosem świateł. 

– Trudne było to przekonywanie urzędników? 
– Pukaliśmy do różnych instytucji: do policji drogowej, dyrekcji MZK, Polskiego Związku Inżynierów i Techników Budownictwa. Dyrektor z MZK nie był zachwycony powiększeniem numerów bocznych na tramwajach i autobusach. – To kosztuje – powtarzał uparcie. A przecież w innych miastach, jak choćby w Poznaniu w 1990 roku, załatwiono tę sprawę bezproblemowo. Te powiększone tablice wprowadzono w stolicy dopiero w ubiegłym roku, dzięki uporowi naszego kolegi z grupy – Janusza Buschka. Rozpoczęliśmy cykl spotkań z przedstawicielami urzędów dzielnicowych, by im uzmysłowić nasze problemy. Ciągle jednak mam wrażenie, że środowisko drogowców nie za bardzo chce uporządkowania bałaganu i niefrasobliwości przestrzennej naszych miast. Nie rozumie tej potrzeby. 

– Jakie są więc przeszkody najbardziej uciążliwe dla inwalidów wzroku na chodnikach? 
– Miałem swego czasu referat na ten temat. Jakie przeszkody? Z całej gamy wymienię kilka: stojące na chodnikach skrzynie, donice, ławki, słupki, ogrodzenia z łańcuchami, stojaki reklamowe usytuowane powyżej obszaru kontrolowanego białą laską, rusztowania bez zabezpieczeń, wykopy, odsłonięte studzienki, zwisające gałęzie drzew, stan schodów, jeżdżące po chodnikach samochody i rowery, nie uprzątany z chodników śnieg i liście... Mało? 

– Panie Michale, uda się kiedyś te sprawy w Polsce jako tako uporządkować? 
– Na to trzeba całego pokolenia, by przestawić myślenie. Stąd nasze dążenie do organizowania jak największej ilości szkoleń. Prowadzimy je od 1999 roku nie tylko w Warszawie, ale też w Szczecinie, Bydgoszczy, Poznaniu, Kielcach. W stolicy przeszkolono stu pracowników Zarządu Dróg Miejskich. Prowadziliśmy zajęcia dla policjantów z drogówki, strażników miejskich, kierowców autobusów. W 2003 roku grupa „Widziane z chodnika” spotkała się z pracownikami Biura Polityki Społecznej UM, co doprowadziło do cyklu 11 prelekcji dla samorządowców miejskich. Mamy kartotekę i dokumentację fotograficzną (ponad 1000 zdjęć) miejsc szczególnie niebezpiecznych dla niepełnosprawnych. 

– Kto działa w tej nieformalnej grupie? 
– Skład się zmienia, ale mogę wymienić inżyniera Tadeusza Wnukowskiego, Janusza Buschkę, inż. arch. Małgorzatę Kukowską, inż. Marka Więckowskiego, inż. Krzysztofa Kasperczaka (sekretarz grupy), inż. Krzysztofa Grzegorzewicza z Instytutu Badawczego Dróg i Mostów. 

– Na koniec zacytuję Panu opinię tego ostatniego: „Pan Michał Czerniak to człowiek niezwykle aktywny, przyciągający do siebie innych, nawet dużo młodszych. A jako osoba niewidoma dostrzega wiele więcej przeszkód, niż choćby ja, pełnosprawny”. 
Pochodnia, styczeń 2006