Fundacja Polskich Niewidomych i Słabowidzących Trakt
JUŻ JEST

O co chodzi z tymi rentami? (główne różnice pomiędzy poszczególnymi rodzajami świadczeń rentowych)

Głównym aktem prawnym regulującym uprawnienia do pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jest ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2004 r. nr. 39, poz. 353, z późn. zm.). Drugą istotną ustawą jest ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. nr 135, poz. 1268, z późn. zm.).

Przepisy te określają, komu i w jakich sytuacjach można przyznać świadczenie rentowe. Podstawowym warunkiem jest posiadanie orzeczenia o niezdolności do pracy. Sposób i warunki tego orzekania reguluje ustawa o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych. Trzeba tu wskazać, że orzecznictwo to jest realizowane przez lekarzy orzeczników ZUS oraz komisje lekarskie ZUS (jako organy odwoławcze).
W ramach tego orzecznictwa mogą być wydane następujące orzeczenia:
a) o częściowej niezdolności do pracy (dawna III grupa inwalidzka),
b) o całkowitej niezdolności do pracy (dawna II grupa inwalidzka),
c) o całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji (dawna I grupa inwalidzka).
Oczywiście lekarz orzecznik może uznać, że osoba jest zdolna do pracy i wówczas żadne świadczenia rentowe się nie należą.

Jeżeli chodzi o rodzaje rent, są one następujące:
1) renta socjalna,
2) renta rodzinna,
3) renta z tytułu niezdolności do pracy (zwana często rentą inwalidzką; w niniejszym opracowaniu te dwie nazwy będą używane zamiennie),
4) renta szkolna – odmiana renty inwalidzkiej, obecnie już nie jest przyznawana (otrzymywana na podstawie przepisów uchylonych z dniem 1 stycznia 1999 r.); osoby, które nabyły do niej prawo, nadal ją otrzymują, stąd została w niniejszym opracowaniu uwzględniona.

Wskażemy podstawowe różnice pomiędzy tymi świadczeniami. Zrozumienie tych odmienności pozwoli lepiej poruszać się w gąszczu przepisów regulujących te dość złożone zagadnienia.

I. warunki otrzymania poszczególnych rent.

1. Renta socjalna:
Renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało:
a) przed ukończeniem 18 roku życia,
b) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia,
c) w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.
A zatem jest to świadczenie przysługujące osobie, która stała się całkowicie niezdolna do pracy, zanim zdążyła wejść na rynek pracy. Trzeba w tym miejscu pamiętać, że jeżeli osoba uzyskała orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy, renty tej nie otrzyma.

2. Renta z tytułu niezdolności do pracy:
Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki:
a) jest niezdolny do pracy,
b) ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy (są to ustawowo określone okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości, przy czym okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nie przekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych),
c) niezdolność do pracy powstała w okresie zatrudnienia albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od zakończenia tego okresu.
Wymagany okres składkowy i nieskładkowy określa się w zależności od wieku, w którym wystąpiła u danej osoby niezdolność do pracy. I tak okres składkowy i nieskładkowy wynosi:
1- rok - jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat,
- 2 lata - jeżeli niezdolność wystąpiła w wieku powyżej 20 do 22 lat,
- 3 lata - w wieku powyżej 22 do 25 lat,
- 4 lata - w wieku powyżej 25 do 30 lat,
- 5 lat - w wieku powyżej 30 lat (okres ten powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Jest to zatem świadczenie, które przysługuje osobie, która już podjęła pracę zarobkową, opłacała składki na ubezpieczenie społeczne i w czasie tego zatrudnienia (lub niedługo po jego zakończeniu) nastąpiło pogorszenie jej stanu zdrowia w takim stopniu, że stała się niezdolna do pracy. Tu renta przysługuje zarówno w sytuacji, kiedy osoba uzyskała orzeczenie o całkowitej, jak i o częściowej niezdolności do pracy (renta różni się wówczas wysokością: renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest odpowiednio niższa).

3. Renta rodzinna:
Renta rodzinna jest świadczeniem, które ma zabezpieczyć byt osobom niemogącym zarobić na swoje utrzymanie w przypadku śmierci osoby, która przyczynia się do zaspakajania potrzeb danej osoby. I tak między innymi do renty rodzinnej po zmarłych rodzicach mają uprawnienia dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, jeśli przekroczyły 16. rok życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25. roku życia.
A zatem jeżeli osoba stała się całkowicie niezdolna do pracy albo całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji w dzieciństwie lub w czasie pobierania nauki, to bez względu na moment, w którym rodzic umrze, może wystąpić o rentę rodzinną.
Nie ma tu znaczenia, czy osoba pracuje czy nie (jest to istotny wyjątek, gdyż w innych przypadkach renta rodzinna przysługuje tylko do chwili, gdy dziecko ukończy naukę w szkole i podjęcie pracy oznacza utratę tej renty).

4.Renta szkolna
Renta ta była przyznawana na podstawie już nieobowiązujących przepisów. Była to szczególna renta inwalidzka, którą otrzymywali uczniowie szkół ponadpodstawowych, studenci szkół wyższych i uczestnicy studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej, którzy stali się inwalidami I lub II grupy (osobami całkowicie niezdolni do pracy albo całkowicie niezdolni do pracy i do samodzielnej egzystencji)w czasie uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów.
A zatem była to renta inwalidzka, ale przyznawana osobom, które nie zdążyły wejść na rynek pracy, zanim stały się niezdolne do pracy.
Warto o tej rencie wspomnieć, gdyż osoby, które nabyły do niej prawo, nadal ją pobierają.

II. Warunki dorabiania / zawieszania poszczególnych rodzajów świadczeń

Jeżeli chodzi o kwestię podejmowania pracy przez osoby uprawnione do rent, to ustawa o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych stanowi jednoznacznie, że Zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy.
A zatem osoby mimo orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy albo orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy oraz do samodzielnej egzystencji mogą podejmować pracę zarobkową.

Podjęcie jednak pracy zarobkowej może powodować zawieszenie bądź zmiejszenie pobieranych świadczeń.
Wyróżnimy tu dwie odmienne sytuacje; jedna dotyczy rencistów socjalnych, druga wszystkich pozostałych – rencistów pobierających rentę inwalidzką, rodzinną i szkolną.

1. Renciści socjalni:
Prawo do renty socjalnej zostaje zawieszone za miesiąc, w którym zostały osiągnięte Przychody w łącznej kwocie wyższej niż 30 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego do celów emerytalnych. Jest to kwota brutto.
Przychód taki osiąga się z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego (Za taką działalność uważa się m. In. zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie działalności gospodarczej).
Zawieszenie prawa do renty socjalnej następuje ponadto w razie osiągania innego przychodu, między innymi: z tytułu umowy najmu, podnajmu, dzierżawy, poddzierżawy lub innych umów o podobnym charakterze, opodatkowanych na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.
O osiąganiu przychodu uzasadniającego zawieszenie renty socjalnej rencista jest zobowiązany powiadomić ZUS w formie pisemnej.
Trzeba pamiętać, że mamy tu do czynienia z rozliczeniem miesięcznym. Jeśli w danym miesiącu osiągnęliśmy wyższy niż dopuszczalny dochód, tylko za ten miesiąc renta będzie zawieszona. Jeżeli podejmujemy pracę przez okres dłuższy, za cały ten okres renta jest zawieszona. W miesiącu, gdy przychodu wyższego niż dopuszczalny nie osiągamy, renta będzie wypłacona (należy także zawiadomić ZUS, że ustały przyczyny zawieszenia).

2. Pozostali renciści (pobierający rentę inwalidzką, rodzinną szkolną):
Prawo do tych rent ulega zawieszeniu w razie osiągania przychodu w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. W razie osiągania przychodu w kwocie przekraczającej 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie więcej jednak niż 130% tej kwoty, świadczenie ulega zmniejszeniu o kwotę przekroczenia. Zmniejszenie to nie może być większe niż kwota maksymalnego zmniejszenia (określane w przepisach i wyliczane przez ZUS).
Kwoty 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłasza co kwartał prezes ZUS w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski".
Przychód taki osiąga się z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Nie bierze się natomiast pod uwagę innych przychodów (od których nie opłaca się składek na ubezpieczenie społeczne, np. umów o dzieło zawieranych z podmiotem nie będącym pracodawcą). Jest to istotna różnica w porównaniu do renty socjalnej (gdzie niemal wszystkie przychody są brane pod uwagę przy obliczaniu granicznej kwoty przychodu powodującej zawieszenie świadczenia). Są to również kwoty brutto. Rencista jest obowiązany zawiadomić ZUS o podjęciu pracy zarobkowej i o wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu, a po upływie roku kalendarzowego - o wysokości tego przychodu uzyskanego w poprzednim roku kalendarzowym.
W przypadku tych rent mamy bowiem do czynienia z rozliczeniem rocznym, nie miesięcznym. A zatem bierzemy pod uwagę przychody z całego roku i obliczamy średni miesięczny przychód. Jeśli przekroczymy dopuszczalne progi, renta jest zmniejszana lub zawieszana. ZUS sprawdza, czy uprawniony przekroczył graniczne kwoty przychodów. Jeśli ma to miejsce, to nakazuje zwrot świadczeń pobranych lub ich części za rok, w którym nastąpiło to przekroczenie.

III. Łączenie świadczeń rentowych
Generalnie obowiązuje zasada, że świadczeń rentowych nie można ze sobą łączyć. W razie zbiegu uprawnień u jednej osoby do kilku świadczeń, wypłacane jest świadczenie wyższe lub wybrane przez osobę uprawnioną.
Nie łączymy zatem:
- renty inwalidzkiej z rentą szkolną,
- renty inwalidzkiej z rentą rodzinną,
- renty szkolnej z rentą rodzinną,
- renty inwalidzkiej z rentą socjalną,
- renty szkolnej z rentą socjalną.

Wyjątkiem jest zbieg prawa do renty socjalnej i rodzinnej.
Otóż osoba uprawniona do renty socjalnej i renty rodzinnej może pobierać oba te świadczenia. Istnieje i tu pewne ograniczenie:
Łączna suma tych rent nie może przekraczać 200% kwoty najniższej renty z tytułu niezdolności do pracy. Jeśli taka sytuacja ma miejsce, to renta socjalna jest zmniejszana odpowiednio o tyle, żeby suma rent nie przekraczała tej kwoty.
Jeżeli renta rodzinna jest wyższa niż 200% kwoty najniższej renty z tytułu niezdolności do pracy, renta socjalna nie przysługuje.

Stan na dzień 1 listopada 2009 r.
Dominika Buchalska


Notice: ob_end_flush() [ref.outcontrol]: failed to delete and flush buffer. No buffer to delete or flush in /home/doktorek/public_html/trakt/themes/templates/footer.php on line 58